«Aaçlık bişeya benzemäz»:  Kıpçak küüyün insannarı 46-47-inci yıllar için


Insannar, angıları geçirdilär aaçlıı, onnar koruyêrlar yaşamayı, a kim geçirmedi aaçlıı, sanêrlar, ani bu işlär masal.Kim geçirdi aaçlıı – o insannarda başka bakış.

70 yıl geeri besarab küülerindä oldu büük tragediya, angısı ölümä getirdi 1946-da 300 bin insan, açan Moldovanın topraanda çiftçileri zorlattıla vermää devletä bereketi, terekeyı, bitki tenecäädän. Bölä oluşlar çekildilär ilkyazadan 1947-inci yıladan.

Nicä geçirdi aaçlık günnerini insannar Kıpçakta, bizä annattı Marinka babu.

Murzakoi Maria Nikadimovna.

 31.07.1935 yıldan duuması.

  «Benim aylemdä веş uşaktı. Bir batüm, bir kardaşım, kakum hem bän. Batülarım öldülär aaçlıktan. 1946-da duuduu kardaşım Aleksi, Varvara günündä. Bän 11 yaşındaydım, açan çeketti aaçlık.

Ne hem neredä işlärdi sizin ananız hem bobanız?

Benim anam hem bobam aaçlık vakıdınadan işläärdilär kendinä. Ama açan çeketti aaçlık, kalmadı birerdä bişey, ekmäzdik  ne tarla, ne bişey. Gidärdik tä çıkarırdık pındık. Tätü kazardı endää da çıkarırdı pındıkları, bän da ayıtlaardım onnarı. Ikardık, kär soymazdık ta pındıkları, mamu kaynadırdı, pişirmektän sora yapardık pitacık da iyardik.

Bobam sıırtmaçtı, sorana ineklär siirek kaldı – te onnarı güdäärdi tätüm. Da ona verirdilär insannar, angısı zengindi, bir bankacık yurt. Getirirdi evä, da bän doyururdum kardaşımı Aleksiyı. Iki kaşıcak ona verirdim, bir bana alırdım, mamuglidän saklı.

Nesoy kuvetti devlettä o zaman?

Russlardılar o vakıt bırda. Bän açan taa küçuktüm rumınnar  bıradaydı hem slovaklar. Da te onnardan korkardım pek. Bilirdim rusça sade «яйца дай» başka da bişey. Ama neredän imarta verem, bilmäzdim, çünkü tauklar yoktu, yımarta da yok. Koolardılar kümesä beni, girirdim, durup ta sinärdim, sorana görürdülär, ani bişey yok da gidärdilär. Da tätü açan kolhoza girdi, birtaan tätü hem mamu işledilär kolhozda. Kolhozda 1952-inci yılda oldu inek da tätüyü koydular sıırtmaç da o güttü hayvannarı.

Nicä siz düşünersiniz, dooru mu yaptı devlet insannarı, açan çekettilär toplamaa hepsini ne vardı insanda?

Açan alırdılar elimizdän terekecii, hiç dooru yapmadılar — biz aaç kaldık. Onnar geldiinen dedilär «Verin, vermäseydınız – öldüreciz sizi». Ama bizdä yoktu ne verelim. Beygir yoktu, koyun yoktu, bişey yoktu, fukaaräydik.

Ne yapardılar insannar bir kıymık ekmek için?

Ne yapacıklar, bişey yapamazdılar, aalardılar versinnär iş. Düzsünnär kolhozu da iş versinnär. Pek çok düüş oldu, kapardılar bir-birindän. Olmaydı kuraklık, bezbellli aaç ta insan kalmayaceydı. Terekä olayaceydı, ölüm da olmayaceydı.

Bän niça bilerim Kıpçakta vardı insannar, angıları etiştirdilär kaçmaa. Siz da neçin kaçmadınız bıradan başka erlerä?

Biz bireri kaçamadık aaçlıkta, yoktu näänı hem fukaaräydik. Yoktu neylän gitmää, para lääzımdı olsun. Biz sade küüdä işledik. Kimin vardı paracii, terekecii, rubacii, hayvanı, kim zengindi – etiştirdilär gitmää, hem gittilär da.

Getirin aklınıza aaçlın ilk günnerini?

1946-dı kär, açan çeketti aaçlık. Ekinneri ektiynän, yaamur Alla vermedi. Üç yıl yaamur yoktu.Nedän olacek bereket? Ne ekeceydik? Hepsinä verirdilär terekä bir konserva korobkaciinda — bir cana, gidäärdi tätü alırdı, gelincä birazını iyırdi. Geldiynän biz terekiciktän uncaaz yapardık kayacıkta. Şinda taa durêr o kayacık bizdä — uşaklar görsün, uşakların uşakları da görsün. Unu ozaman hiç elemäzdik. Ay mamu yapardıı mamaliga yada unu yımşadırdı da malaycık olardı, pişirip onu iyardik.

Biraz vakıttan sora bobam başladıydı inekleri gütmää, açan gelirdi evä, biz çarıklar için aalardık. Kaku tutêr bir ayandan çarıı, bän da übürünü, yalvarardık ona çikarsın onnarı da yarın biz iyelim onnarı. Çıkarardı çarıkları, onnar da bataklıydı, hiç ikamadıydık, koyduduk onnarı ateşä da idiidik. Biz yoktu ne iyelim. Te öla biz zor çektik. Ama sora şükür Allaha, kolhoz kaavileşti da biz da doyunduk.

Kaç can geçindi sizin aylenizdä?

Malim öldü, dädum öldü aaçlıktan, kakum öldü, kızkardaşlarım vardı iki: Yevka(Ева), Lenka, onnarda öldülär. Da kaldık ozaman — bän, kardaşım Aleksi, Nadi kakum hem anamnam-bobam. Biz ölmedik, o da, nicä?! Tätü ozaman biraz vakıt adamlarlan beklärdilär  azimkada. Da o te o adamlar bir gün deyarmişlär «Bilermisin ne Nedü batü, gelersin bu gecä saat ikidä übür maaleya, da yatacan Tabunşiin tokadında». Tabunşik ozaman predsedatel kolhozdaydı. «Yatacan, o getirecek azimkacık. Biz ona getireciz taligaynan azimkayı. Sän, açan yaklaşacız tokada – kalk».  Tätü deyarmiş «korkêêm düüyecek». Tätü büüktü, vardı kuvedi, ama aaçlıktı – yoktu ne isin, kuvedi da yoktu. Übür adam deyarmiş «Korkma, bir şamar sade uracek, biz da inip kotikadan söleyecez ona, ani biz seni bilmeeriz, ama başka urmaa da sana bramayacez».  Gecä olduunan, tätü stavrozunu yapêr da deer «Allahım, versänä fikir o adama, da versin bana da bir çuvalcık azimka».  Bir da yaklaşêrlar Tabunşiin tokadına. Tabunşik barırmış «Be-e-e-ey, nindan sän bırayı düştün, geldin soymaa bizi».  Bir şamar urêr tätüya, o düşer, inerlar taligadan Peti hem Karapani Todur da tutêrlar Tabunşii «Dmitrii Afanasyeviç,  urma, neçin urêrsın ona? O aaç, o sölämeyecek birisinä. Dur, verelim ona da bir çuvalcık».  Tätü emin eder, ani satmayacek. Da vererlär bir çuval azimka, o çuvallarda ozaman 100 kilalıktılar. Vererlär, ama tätü yok nasıl getirsin onu, aaç, çuval da aar, da sürüyêr onu aullarcasına. Evin ardına etiştiinen, birisi görmesin deyni, gider alêr mamuyu, mamuda zabun, kuvetsiz,  geler alêr o da iki kazan azimkayı, tätü da iki, da getirerlär evä. Sora tätü geler da alêr kalanını. Da başladık biz 1947-di için dirilmää.

Tutêrım aklımda, tätü somuncuk yapardı. Hepsinä biräricık, gündä birärkeret, suynan, kaynadıp suyu koyardı tuz ona. Da te o somuncuknan hem suynan bütün gün durardık. Başka yok. Ertesi günü beklersin gene olacek ölä, birär dilimcik da gene iyeciz. Dostum vardı Marinka, bir bıkacık saklı verärdim onada, ölmesın deyni. Te ölä zordu. 1946-tı hem 1947-di pek aaçlıktı.

Bän var işittiim hem okudum, ani insannar iyardilär bir-birlerini. Ne var nicä sölärsiniz bu iş için?

Idilär, karısını kesti da idilär. Köpek ta idilär, beygir idilär pek çok, sade kediyi bilmeerim. Biz da idik beygir pek çok. Tätü gidip alırdı yaanı,satıp ne var, da iyırdik. O beygir eti pişer da zor, odun yoktu. Gidärdi boba baya getirmää odun.

Insan da idilär pek çok. Angısı ölürdü yoktu kim gömsün. Kim kaavi kazmışlar bir mezar, da te orayı. Bän koca kızdım, mezarlıın yanında yaşardık. Koymuşlar merdvenä adamı aykırı taa can vermemiş, ama gene götürüp orayı sıbıdardılar kuyuya, aktarıp o öler. Ölä büük kuyulardı, onnar dolduydular ölüynen. Ölü, diri, nicä bulmuşlar ölä da sıbıtmışlar. Yoktu kim kazsın mezar aaçlıkta.

Nicä siz duydunuz, ani aaçlık biter?

Yaamur başladıydı 1948-dä yaamaa. Da ektilää terekeyı ne vardı, yoktu büük bereket çok, ama etti insana. Verirdilär konserva koropkaciinnan azimka, oldu birazcik da doyunduk. Ondan sorana başladı hepsicii dirilmää.

Angı duygularlan getirersiniz aklınıza bu kötü günneri?

Getirerim aklıma nicä zor çektim, annadêrım uşaklarada, nicä zordu. Deerim şini ekmää urêrsınız ayaknan, çiinersiniz onu. Trofaciida toplardık, bişey kalmazdı. Kolhoza açan çekettiydik gitmää, başakları da erdän toplaardık, folaardık onnarı da çii iyardik. Şinisa birici korumêr, neçin deyni hepsi oldu namuzlu. Benim üüremää aar geler, ani şindiki insannar bişeya saymêêrlar o ekmään paalılıını.

Nicä sizin yaşamanız diişildi aaclıktan sora?

Kolhoza başladık gitmää, işlemää. Pita düüyardik, veelkalara gidärdim. Batoza(traktor)  da pindim. Birtaan başladım işlemää. Işledim 22 yaşımadak. Sorana evlendim, geldim adamın auluna, neredä şinida yaşêêrız. Adamımda trakturistti. Açan oldu uşacıklarımız, kayınnama brakadıım uşacıımı da gidärdim işä. Kolhoza hep gittim, da biz pek islää yaşadık hem yaşêêrızda. Zor da çektik, ama onnarda olmaydı, annamayaceydık ne o yaşamak.

Ne siz var nicä sölärsiniz şindiki gençlerä?

Gençlär lääzım sade sussunnar da Allaha dua etsinnär, ani vererlär te bu terekeyi, ruba vererlär. Sölerim, ani bölä yaşamak biz görmedik, nicä şini biz yaşêêrız üüsek uurda».
——————-

Bän gittim malimäda bu soruşlarlan, üürenmää ondanda aaçlık için. O annattı bana pek meraklı işlär, angısınnarı büün çoyu insannar hiç bilmerlär.

Manastırlı Ekaterina Ivanovna

  • 18.09.1927 yıldan duuması.

    «Aaçlıkta biz 4 uşaktık bän, kardaşım Vani, kızkardaşlarım Lida hem Paşu. O vakıtlar bizim vardı kendimizin topraamız. Toprakta işlärdi anam hem bobam. Açan çekettilär toplamaa terekeyı insandan, vaarlıı, te ozamannardan beeri başladık biz zor çekmää. Terekä yoktu bizdä, mal vardı. Biz saklayamadık bişey terekedän. Ozaman verirdilär posobie. Gidärdik tonaların Dimunun evinä, çarıklarnan,don yoktu, suuktu, ayaklarımız donardı, dururdum bütün gün, beklärdim versinnär bizä da posobie da iyecez. Da birkeret sade verdilär 4-5 kila, da birtaan yok. Biraz vakıt sora, orası da basıldı. Birtaan Avram däduglidän alırdık, gidärdik orayı, ya bän gidärdim, ya kızkardaşım. Verirdi bizä bir koropkacık azimka, kayamız vardı un yapmaa, iki ruçkaynan, bir yanından bän, bir yanından kızkardaşım, geldiynän çekärdik onu, olurdu un, da yapardık pazıcık. Papşoy verirseydıla yapardık mamaliga, yurtnan iyardik, inemiiz vardı bizim o vakıt.

    Sorana, açan girdik derin aaçla, tätüm topladı evdä ne vardı, kilimneri, paalı rubaları, çarıkları, sargıları, da gitti oyanı. Satıp hepsini ne vardı getirdi evä bir taliga papşoy, da birtaan yaz vakıdı hep mamaligacık iyardik. Mamaliga da diil, ama candra. Candranın içindä da dut yapraa vardı, kıyardı mamu da pişirip ta iyardik.

    Bizim ayledä aaçlık vakıdında ölmedi birisi. Tätüm te ozaman getirdiydi taa ardal tezä. Da katardık mamaligaya, da hepsi iyardi bir tepsidän. Da tätü ozaman dediydi mamuya «Marinka, bilermisin ne? Olmayacek bolä, ya hepsinä birär çanak ver, da birär kaşıcak dökecän, kaldı taa birär kaşıcak. Da hepsinä birtakım düşsün, angısı iyer, angısı imer, belli diil». Da kim çok idi mamaligadan, mamum hem kızkardaşım Paşu — şiştilar. Sora birtaan o tezä sıbıttık da başka almadık.

    Çok zordu vakıtlar. Hepsicii bir-birindän kapardılar. Açan birisindä bişey kalmadı, işittim, ani başlamışlar imää insannarı da.

    Sora çeketti pek çok ölüm olmaa da o insannarı gömardılär nicä olursa. Adam, karı, ükletmiştilär bir-birinin üstunä da ölä götürürdülär mezara. Kavası sarkêr taliga ardında, ölüleri sıbıttılar kar içinä, gömmedilär da. Ilkyazın köpeklärda idilär insannarı, çünkü kaar eridi artık.

    1947-dä kolhoz olduunan, insan çeketti dirilmää. Kolhoz çeketti ekinneri ekmää, insana vermää. Biz da çekettik ekmää ekin, satın alırdık.

    Sorana yaşamamız diişildı islä uura. Yaamurlar başladıynan olmaa, bereket oldu, da biz idik, da dirilmää başladık. Angısı diricäydi lafka açtılar, rubacik getirdilär, materiyacık. Insan başladı işlemää, para kazanmaa, bereket toplamaa, yaşamaa.

    Büünkü gündä gençlerdä hepsi var, sade korusunnar, da kaybetmesinnär. Işlesinnär da olsunnar käämil çorbacı».
    ——————

    Bän sandım, ani bıkadar bilgi bu temaya deyni aaz olacek, onuştan kararladım, ani lääzım taa zeedä insannan lafetmää. Onuştan, bän gittim Lambu däduya annatsın onun yaşamasını 1946-inci -1947-inci yıllarda.

    Kolioglo Harlampiy Avramoviç

    12.07.1935-inci yıldan duuması

    «Bizim ayledä 4 uşaktı. En büük kakum 1923-tän duuması, ikinci kakum 1926-dan, bir batüm vardı 1932-dän hem bän 1935-inci yılda duudum. Bän kaldım bobasız, açan 6 aylıktım. O geçindi ya tiftan, yada başka astalıktan. Vardı benim dädum, o öldü 1947-dä sürmäk ayın 1-dä. O ozaman 85 yaşındaydı. Da ozaman biz kaldık batüynan ikimiz. A o zamanadan cenk vakıdında tif şalgınnııdır(эпидемия). Anam işläärdi sanitar, hastaları bakardı, o 1944-üncü yıldı. Yanvar ayın 1-dä 1945-tä anam da öldü, sorana yanvar ayın 27-dä kakum öldü. Biraz vakıttan sora bizim soylarda taa 30 kişiyı gömdük, hepsi tiflan hastaydı.

    Da biz kaldık batüylan hem däduylan ikimiz. Bizim vardı mallarımız, başçamız. Biz yaşardık eski evdä, neredä bän duudum, neredä dädum bütun yaşamak yaşamıştı. Da açan biz kaldık yalnız, dädu aldı bir karı yanına, babu, baksın bizi deyni hem çorbacılık etsin bizim aulda. 1945-inci yılda oldu pek büük bereket. Ama 1946-da hiç yaamur olmadı, birda damna damlamadı. Kuraklık oldu. Mallar kırlarda ölürdülär, yoktu neredä otlatmaa onnarı. Dädu alırdı bizi baaya. Ozaman baalarda vardı gektarlarımız. Dädu verirdi batüya hem bana birär çuval baa yapraa toplamaa deyni. Da o deyardi «kötü yıl yaklaşêr, aaçlık olacek». Deyardi biza dolduralım çuvalları, a kendisi gidärdi Kayraklıya insannarın aullarından toplamaa patlacan, biber, ne vardı, da geeri dooru gelirkana alırdı bizi. Evdä dädu çıkarardı fıcıların diplerini, tuzlardık yaprakları da koyardık fıcılara.

    Bizdä vardı ozaman beygir, inek, bızaa. Sorana bızaacıı kaptılar. Ertesi günü biz inää aldık içeri. O günü gecä gelmıştılär inää almaa, ama inek yoktu damda. Ozaman tutunmuşlar beygiri kapmaa. Beygiri kaptılar, ama açan sabaalen kalktık belliydi, ani zavalı hayvan zeetlenmiş, buluşmuş kaçmaa, ama kaçamamış. Biz bütün aaçlık vakıdı inää içerda tuttuk, te o da bizi kurtardı. Dädu azırlamıştı alav hayvana deyni, çok süt vermäzdi ineemiz, ama şükür Allaha ölmedik.

    1947-inci yıl çok betti. 1947-inci yılda verdilär toom, kimdä kaç ektar vardı hepsinä verdilär. Çoyu idi, ekmedi. A kim ekti bereket olduuydu, yulav pek çok oldu. Hem nekadar oldu o yulav, çavdar. Yollarda olduydu çavdar, üşenmää diil lääzımdı sade,   neylän var getirmää, getir, biç ta getir.

    Açan çeketti aaçlık, kuraktı, bişey olmadıydı. Insan başladı gezmää çuvallarnan, ama bırdada vardı istrebittelää. Toplardılar ödesinnnär «государственные долги», postavkaсılara. Neyı ödeyeciklär postavkacılara, açan bereket olmadı. Kimdä vardı, ani birazçik zengindi, onnardan da bitkiyadak aldılar. Bizim dädü bir ton terekä koydudu komuşulara tavana, bak onnarda aramaycıklar, onnarda aaçlıından öldülär hepsicii, ama o terekeyi maana almışlar. Da bizim küüdä dooru yapmadılar, açan aldılar bitki terekeyı. Ama stanţiyada, ninda koruyardılar terekeyı, onnar hepsi çürüdü yaamur altında, ama insana yoktu. Islä insan başladı gezmää taa 1946-da, var kimisi evä gelmäz gidärdilär, evä gelmäz alırdılar, ne ruback vardı, kilimneri gidärdilär Polşadan kartoli getirmää. Verirdi te o kilimi da getirirdilär kartoli oradan, onnarda suuk, ayazda donmuşlar, bırayıda geldiinän onnardan yok ne olsun, sıbıtmaa lääzım onnarı. Adamın biri, ani kartoli satmış, vermiş o gezicilerä nasaat «ölä çuvallara koymayın kartolileri, siz onnarı üşüdeceniz». Alêrlar çuvalı, islêêrlar, çuval donêêr, sora kartolileri koyêrlar don çuvalların içinä da onu balêêrlar, da o kartolilär üşumerlär.

    Insan başladı imää ne vardı – köpekta idilär, kedi da idilär, beygir da idilär, hepsicinii ne buldular, sade doyunsun. Bizim küüda insannar imedilär bir-birlerini, ama Kobeydä vardı. Neçin orda yok birda çingena? Neçin deyni onnarı hepsini imişlär kobeylilär.

    Tutêrım aklımda nicä bir babu gittiydi bakmaa däduyu, almış bir tauk pişirmiş. O 1947-inci yıldı, fevral ayın 28-di, da gelmiş bizä däduyu dolaşmaa. Da dädu iyırkana kaşıklan, nesa kaldı buazında, savaşardı çikarma onu, ama bişey olmazdı. Da sorana bizä söledilär gidip aber vermää lelüya, gelsin deyni, neçinki o gelincesınadan onu diri bulmayaceydı. Batüm istämedi gitmää da bän gittim.

    Gittik yayan stanţiya. Stanţiyada ninda «kasa ojidaniya» Taraklıda, fıçı suynan doluydu, dımohod gibi onu yapmışlar da yakardılar onu.  Te ninda fıçı durêr, biraz ötedä karı oturêr. Oturêr uslu sansın, birda fıçı içindä su kırmızı oldu. О fıçı içindä başladılar yaanı pişirmää, ölä bet koku oldu biz şaş-beş kaldık. Osaydı o karı almış bir ölü insanın budundan kesmiş bir parça yanısını, ama nereyı o ölüyu sorana aldılar, hiç bilmeerim, bän ozaman taa küçüktüm, annamazdım hepsini taa.

    Sora açan çıktık biz 1947-dän, artık ot oldu, pındık, onnarnan insan başladı dirilmää. Verdilär pomoşta – azimka, 2 kila cana, ne istärsan yap.

    Vardı bizim küüdä Zemläk — Hadjioglo Ivan Fedoroviç. Onun bobası bizim nunamızdı, onnara yoktu terekä, da o geldi bizä. Da däduya deer «ne yapêrsın ba kumi, ban ölerim, bän oldu bir avta aazıma bişeycik almadım».  A ozaman bizim komuşularımız kestilär bir beygir içerdä. Kestiynän o beygeri, kanı akıttılar teknää, da teknedän krujkaylan nicä suyu içersin, ölä içtilär te o kanı, sora içini çıkardılar, pişirdilär, idilär, soymadan, ilkin doyunsunnar, da bana da verdilär bir parça ceer, da bän geldim evä. Däduya deerim, o da ozaman astalandıydı «dädo, te Lambu çiçugli kestilär bir beygir da bana verdilär, te getirdim sän da iyasin», o dedi «bän idim, o temiz et imää deyni, sän i, ama bän bu yaşta, imeyecam».  Da bända imedim, koydum dolaba , da geldi açan zemlään tätüsu, da däduya deer «kumi, yokmu bişey imää?»,  da dädu deer «Te uşaa vermişlär beygir yaanısından, bana verdi, bän imedim, o da imedi». Da o dediydi ozaman öla «kumi, kopek olsun, kopek yaanısınıda iyecam».  Da açan aldı onnarı, idi, da taa ne verdi dädu orada, da gitti. Sora çekettilär onnarada vermää te o 2 kila azimkadan. Da ona vermiştilär bırada çavdar, taa köşää etişincek imiş o çavdarı, da o gecää taa şişti da öldü. Te ölä  geçirdik biz aaçlık vakıdını.

    Biz aaçlık günnerini aklımıza getireriz hep. Büünkü gündä var çok imää, angılarını biz sıbıdêrız, angılarını var nicä imää. Canım acıyêr  o imeelerä. Nekadar insan öldü yokluktan sade. Kim geçirdi aaçlıı – o insannarda başka bakış.

    Şindiki gençlerä bän söleyecam te bölä– onnar kendi aklınnan, kavasınnan düşunsünnär, da yaşamayı kullansınnar».

    ______________

         Bän düşünerim, ani insannar, angıları geçirdilär aaçlıı büün dä ekmek idiktän sora toplêêrlar kendi önündän herbir trofacıı, bişey sofrada brakmêêrlar. Onnar umut ederlär, ani o kötü günnär geeri dönmeyeceklär, tekrarlanmayaceklar.

    Tekst, foto: Marina Manastirli

Об авторе pobedamd

Копчак-Победа
Изображение | Запись опубликована в рубрике Ветераны труда села Копчак, Новости. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s